Contents
- Gây mê không giống giấc ngủ
- Một ca gây mê cần đạt được điều gì?
- Mất ý thức
- Giảm đau
- Mất trí nhớ
- Bất động
- Thuốc mê tác động lên não như thế nào?
- Tăng tín hiệu ức chế
- Giảm tín hiệu kích thích
- Ý thức biến mất ở đâu?
- Vì sao bạn không cảm nhận thời gian trôi qua?
- Bác sĩ gây mê thực sự làm gì?
- Điều kỳ lạ nhất về gây mê
- Đọc thêm
Gây mê không giống giấc ngủ
Khi ngủ tự nhiên, não vẫn hoạt động theo các chu kỳ khác nhau và bạn có thể tỉnh dậy khi có kích thích đủ mạnh.
Trong gây mê toàn thân, thuốc tạo ra một trạng thái khác:
- Mất ý thức.
- Không hình thành ký ức về cuộc phẫu thuật.
- Giảm hoặc kiểm soát cảm giác đau.
- Không phản ứng vận động với kích thích phẫu thuật.
Điều quan trọng là trạng thái này có thể đảo ngược. Khi thuốc được giảm hoặc ngừng, hoạt động của các mạng thần kinh dần trở lại và người bệnh tỉnh lại.
Một ca gây mê cần đạt được điều gì?
Bác sĩ gây mê thường phối hợp nhiều loại thuốc để kiểm soát các thành phần khác nhau.
Mất ý thức
Người bệnh không nhận thức được những gì đang xảy ra trong quá trình phẫu thuật.
Giảm đau
Thuốc giảm đau giúp hạn chế tín hiệu đau và phản ứng của cơ thể trước kích thích phẫu thuật.
Mất trí nhớ
Một số thuốc làm giảm khả năng hình thành ký ức mới, vì vậy người bệnh thường không nhớ quá trình phẫu thuật.
Bất động
Trong một số ca mổ, thuốc giãn cơ được sử dụng để giúp cơ thể bất động và tạo điều kiện thuận lợi cho phẫu thuật.
Không phải mọi loại thuốc mê đều tạo ra tất cả những tác dụng này. Đây là lý do bác sĩ thường sử dụng phối hợp nhiều thuốc thay vì chỉ dựa vào một loại duy nhất.
Thuốc mê tác động lên não như thế nào?
Não hoạt động nhờ hàng tỷ neuron liên tục truyền tín hiệu cho nhau.
Thuốc gây mê làm thay đổi hoạt động của nhiều loại thụ thể và kênh ion trên những neuron này.
Tăng tín hiệu ức chế
Một số thuốc mê như propofol tăng hoạt động của hệ GABA, một trong những hệ dẫn truyền thần kinh ức chế quan trọng của não.
Có thể hình dung GABA giống như một chiếc "phanh" giúp giảm khả năng neuron phát tín hiệu.
Khi tác dụng này được tăng cường, hoạt động của nhiều mạng thần kinh giảm xuống.
Giảm tín hiệu kích thích
Một số thuốc khác, nổi bật như ketamine, tác động lên thụ thể NMDA của glutamate.
Glutamate là một trong những chất dẫn truyền thần kinh kích thích quan trọng nhất của não.
Khi đường truyền này bị thay đổi, khả năng các neuron trao đổi và tích hợp thông tin cũng thay đổi theo.
Ý thức biến mất ở đâu?
Không tồn tại một "công tắc ý thức" duy nhất trong não.
Thay vào đó, ý thức phụ thuộc vào khả năng nhiều vùng não trao đổi thông tin với nhau.
Thuốc gây mê làm thay đổi hoạt động và khả năng kết nối giữa:
- Vỏ não.
- Đồi thị.
- Các mạng lưới duy trì trạng thái tỉnh táo.
- Các vùng xử lý cảm giác và trí nhớ.
Khi những mạng lưới này không còn phối hợp bình thường, não không thể tích hợp thông tin thành một trải nghiệm có ý thức hoàn chỉnh.
Nói đơn giản:
Não vẫn hoạt động, nhưng các mạng lưới tạo nên trạng thái tỉnh táo không còn giao tiếp theo cách bình thường.
Vì sao bạn không cảm nhận thời gian trôi qua?
Trong gây mê, khả năng hình thành ký ức mới bị suy giảm mạnh.
Bạn có thể nhớ:
"Tôi đang nằm trong phòng mổ."
Sau đó ký ức tiếp theo lại là:
"Tôi đã tỉnh trong phòng hồi sức."
Không có chuỗi ký ức ở giữa để não sử dụng làm dấu mốc thời gian.
Vì thế, một ca phẫu thuật kéo dài vài giờ có thể được trải nghiệm chủ quan giống như chỉ một khoảnh khắc.
Bác sĩ gây mê thực sự làm gì?
Trong suốt cuộc phẫu thuật, bác sĩ gây mê không đơn giản "cho thuốc rồi chờ bệnh nhân tỉnh".
Họ liên tục theo dõi và điều chỉnh:
- Nhịp tim.
- Huyết áp.
- Nồng độ oxy trong máu.
- Hô hấp.
- Nồng độ carbon dioxide.
- Nhiệt độ cơ thể.
- Mức độ thuốc mê và đáp ứng của người bệnh.
Một số thuốc gây mê và thuốc giãn cơ cũng có thể làm giảm khả năng tự thở, vì vậy người bệnh có thể cần được hỗ trợ hô hấp trong quá trình phẫu thuật.
Khi ca mổ kết thúc, lượng thuốc được giảm hoặc ngừng. Một số loại thuốc có thuốc đối kháng để đảo ngược tác dụng, trong khi nhiều thuốc khác đơn giản được cơ thể chuyển hóa hoặc đào thải.
Hoạt động của các mạng thần kinh dần phục hồi và ý thức quay trở lại.
Điều kỳ lạ nhất về gây mê
Sau hơn 150 năm sử dụng thuốc gây mê, khoa học đã hiểu khá nhiều về các phân tử và mạng thần kinh mà thuốc tác động lên, nhưng vẫn chưa có một cơ chế duy nhất giải thích toàn bộ trạng thái gây mê.
Các loại thuốc khác nhau tác động lên những mục tiêu phân tử khác nhau, và mất ý thức, mất trí nhớ, giảm đau hay bất động cũng không nhất thiết xuất phát từ cùng một vùng của hệ thần kinh.
Chính vì vậy, nghiên cứu gây mê còn giúp các nhà khoa học tiếp cận một câu hỏi lớn hơn:
Ý thức của con người được tạo ra như thế nào?
🧠 Gây mê không thực sự "tắt" bộ não. Nó tạm thời thay đổi cách hàng tỷ neuron phối hợp và trao đổi thông tin với nhau. Khi mạng lưới tạo nên ý thức bị gián đoạn, thế giới biến mất khỏi trải nghiệm của bạn. Khi thuốc hết tác dụng, mạng lưới kết nối trở lại và bạn tỉnh dậy, thường không có ký ức nào về khoảng thời gian ở giữa.
Đọc thêm
Image: César Badilla Miranda
