Những "sứ giả hóa học" điều khiển hoạt động của não bộ

Chất dẫn truyền thần kinh hoạt động như thế nào?

Khi một xung điện chạy tới đầu neuron, các túi nhỏ chứa chất dẫn truyền thần kinh giải phóng chúng vào khe synapse.

Các phân tử này:

1. Đi qua khe synapse.
2. Gắn vào thụ thể của tế bào đích.
3. Làm thay đổi hoạt động của tế bào đó.
4. Sau đó được phân hủy, tái hấp thu hoặc loại khỏi synapse.

Tùy loại chất và thụ thể, tín hiệu có thể làm tế bào đích dễ hoạt động hơn, khó hoạt động hơn hoặc thay đổi cách nó phản ứng với các tín hiệu khác.

Dopamine: động lực, phần thưởng và chuyển động

Dopamine nổi tiếng với vai trò trong hệ thống phần thưởng, nhưng gọi nó đơn giản là "hormone hạnh phúc" là không chính xác.

Dopamine tham gia vào:

• Động lực tìm kiếm phần thưởng.
• Học từ phần thưởng.
• Khả năng dự đoán kết quả.
• Chú ý.
• Kiểm soát chuyển động.

Dopamine đặc biệt quan trọng trong việc khiến chúng ta muốn lặp lại những hành vi từng đem lại kết quả có lợi.

Serotonin: điều hòa nhiều chức năng

Serotonin tham gia điều hòa:

• Tâm trạng.
• Giấc ngủ.
• Cảm giác thèm ăn.
• Tiêu hóa.
• Một số quá trình nhận thức.

Tuy nhiên, trầm cảm không thể được giải thích đơn giản bằng câu:

"Thiếu serotonin gây trầm cảm."

Các rối loạn tâm thần thường liên quan đến mạng lưới phức tạp gồm nhiều chất dẫn truyền thần kinh, gene, môi trường và hoạt động của các mạch thần kinh.

GABA: "bộ phanh" của não

GABA (Gamma-Aminobutyric Acid) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế quan trọng của hệ thần kinh trung ương.

Nó làm giảm khả năng neuron phát tín hiệu, giúp ngăn hệ thần kinh trở nên kích thích quá mức.

Có thể hình dung:

Glutamate = chân ga

GABA = chân phanh

Não khỏe mạnh cần sự phối hợp giữa cả hai, chứ không phải càng nhiều GABA hay dopamine càng tốt.

Glutamate: "chân ga" quan trọng của não

Glutamate là một trong những chất dẫn truyền thần kinh kích thích quan trọng nhất của não.

Nó tham gia mạnh vào:

• Học tập.
• Trí nhớ.
• Tính dẻo thần kinh.
• Truyền tín hiệu giữa các neuron.

Đặc biệt, các thụ thể glutamate như NMDA đóng vai trò quan trọng trong những thay đổi synapse liên quan đến học tập và ghi nhớ.

Adrenaline: chuẩn bị cơ thể hành động

Adrenaline, hay epinephrine, vừa có thể hoạt động như chất truyền tin thần kinh trong một số bối cảnh, vừa là hormone khi được tuyến thượng thận giải phóng vào máu.

Trong tình huống căng thẳng, adrenaline góp phần vào phản ứng "chiến đấu hoặc bỏ chạy":

• Tim đập nhanh hơn.
• Đường thở mở rộng.
• Máu được ưu tiên đưa tới những cơ quan cần thiết cho hành động.

Nhờ đó cơ thể có thể phản ứng nhanh trước nguy hiểm.

Oxytocin: nhiều hơn một "hormone tình yêu"

Oxytocin là một neuropeptide và hormone có vai trò quan trọng trong:

• Chuyển dạ.
• Tiết sữa.
• Hành vi xã hội.
• Một số quá trình gắn kết giữa các cá thể.

Tuy nhiên, gọi oxytocin đơn giản là "hormone tình yêu" dễ gây hiểu nhầm vì tác dụng của nó thay đổi tùy bối cảnh và hệ thần kinh liên quan.

Endorphin: hệ giảm đau nội sinh

Endorphin thuộc nhóm peptide opioid do cơ thể tự tạo ra.

Chúng có thể:

• Làm giảm cảm giác đau.
• Điều chỉnh phản ứng với stress.
• Tham gia vào cảm giác dễ chịu sau một số hoạt động thể chất.

Đây là một phần của hệ thống giảm đau tự nhiên của cơ thể.

Có thể "hack" chất dẫn truyền thần kinh không?

Không có cách đơn giản để điều khiển tâm trạng bằng việc tăng riêng dopamine, serotonin hay GABA.

Não là một mạng lưới phức tạp, trong đó nhiều hệ thống hóa học hoạt động đồng thời.

Những thói quen có lợi cho hoạt động não nói chung gồm:

• Ngủ đủ và đều đặn.
• Vận động thường xuyên.
• Ăn uống đa dạng.
• Duy trì các mối quan hệ xã hội.
• Hạn chế rượu và các chất gây nghiện.
• Quản lý stress.

Các hoạt động này tác động đến nhiều hệ thống thần kinh cùng lúc, chứ không phải bật riêng một "công tắc dopamine" hay "công tắc serotonin".

Não bộ không được điều khiển bởi 6 hóa chất

Các nhà khoa học đã biết hàng chục chất dẫn truyền thần kinh, và mỗi chất có thể tạo ra những tác dụng khác nhau tùy loại thụ thể và vị trí trong cơ thể.

Nhưng cảm xúc không hoạt động theo những phương trình đơn giản như:

Dopamine = vui

Serotonin = hạnh phúc

GABA = bình tĩnh

Thực tế, một cảm xúc hay hành vi là kết quả của hoạt động phối hợp giữa nhiều mạng neuron, chất dẫn truyền thần kinh, hormone, ký ức và tín hiệu từ cơ thể.

🧠 Chất dẫn truyền thần kinh không phải những "nút bấm cảm xúc", mà là ngôn ngữ hóa học giúp hàng tỷ neuron phối hợp với nhau. Chính từ mạng lưới giao tiếp khổng lồ ấy mới xuất hiện trí nhớ, vận động, sự tập trung và những trạng thái cảm xúc phức tạp của con người.

Đọc thêm

• Dopamine và chiếc bẫy khiến bạn không thể rời điện thoại
• GABA: "Bộ phanh" của não có khiến bạn lờ đờ, uể oải?
• Ruột, hệ vi sinh vật và quyền lực của bộ não thứ hai