Mục lục
Mặt Trăng có bán kính khoảng 1.740 km — chưa tới một phần ba bề ngang Trái Đất — và cách chúng ta trung bình 384.400 km. Chưa ai từng đứng trên mặt đất mà nhìn thấy nửa bên kia của nó.
Vì sao ta luôn chỉ thấy một mặt
Mặt Trăng mất 27 ngày để đi trọn một vòng quanh Trái Đất, và cũng đúng 27 ngày để tự quay một vòng. Hai chu kỳ bằng nhau không phải trùng hợp: đó là khoá thuỷ triều đồng bộ, và NASA mô tả nó là chuyện khá phổ biến chứ không phải ngoại lệ.
Cơ chế nằm ở ma sát. Lực hấp dẫn của Trái Đất kéo méo Mặt Trăng, và mỗi lần biến dạng thì một phần năng lượng thoát ra dưới dạng nhiệt. Vòng tự quay chậm dần cho tới khi trùng khít với vòng quỹ đạo, và từ đó nửa xa vĩnh viễn khuất khỏi tầm nhìn.
Cần nói rõ: đó là nửa xa, không phải nửa tối — nửa ấy vẫn được Mặt Trời chiếu sáng đúng nửa thời gian, chỉ là không bao giờ hướng về phía ta.
Nó sinh ra từ một vụ va chạm
Giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất cho rằng Mặt Trăng hình thành sau khi một thiên thể cỡ Sao Hoả — được đặt tên Theia — đâm vào Trái Đất non trẻ. NASA giữ mức dè dặt: có thể là một vật thể duy nhất, cũng có thể là một loạt vật thể.
Mặt Trăng ra đời khoảng 60 triệu năm sau khi Hệ Mặt Trời bắt đầu hình thành. Lúc mới sinh nó nóng chảy hoàn toàn, phủ một đại dương magma tồn tại hàng chục tới hàng trăm triệu năm.
Một thế giới gần như không có khí quyển
Khí quyển Mặt Trăng mỏng tới mức NASA ví nó với đám bụi bốc lên khi đập một tấm thảm bẩn. Không có lớp khí nào giữ nhiệt hay chắn bức xạ, nên nhiệt độ bề mặt nhảy từ khoảng 127°C dưới nắng trực tiếp xuống chừng −173°C trong bóng tối. Cũng không có gì cản thiên thạch nhỏ, nên bề mặt chi chít hố va chạm. Riêng vài hố gần cực, vĩnh viễn không có nắng, vẫn giữ băng nước cổ.
Nó làm gì cho Trái Đất
Lực hấp dẫn của Mặt Trăng đóng vai trò lớn trong việc tạo ra thuỷ triều đại dương, còn nhật thực thì phụ thuộc vào quỹ đạo của nó.
Vai trò thứ ba ít được nhắc hơn. Trục quay Trái Đất hiện nghiêng 23,4°, và trong một triệu năm qua chỉ dao động giữa 22,1° và 24,5°. Chính độ nghiêng ấy tạo ra bốn mùa. Công trình của Laskar và cộng sự trên Nature năm 1993 cho rằng Mặt Trăng là thứ giữ độ nghiêng đó ổn định.
Và nó đang rời xa
Năm 1969, phi hành đoàn Apollo 11 đặt lên bề mặt Mặt Trăng một tấm gương phản xạ laser. Nhờ nó, khoảng cách trung bình Trái Đất–Mặt Trăng nay đo được với sai số nhỏ hơn một phần mười tỉ, và phép đo cho thấy Mặt Trăng đang lùi xa khoảng 3,8 cm mỗi năm.
🌙 Mặt Trăng không phải một quả cầu đá trơ đi kèm Trái Đất. Nhiều khả năng nó là mảnh vỡ của một va chạm cổ xưa, bị Trái Đất ghìm lại, chỉ còn quay một mặt về phía ta — đổi lại, có thể nó giữ trục quay hành tinh này không đảo mạnh.
Nguồn tham khảo
- [1]Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation — Nature 412, 708–712 — Canup & Asphaug (2001)
- [2]Stabilization of the Earth's obliquity by the Moon — Nature 361, 615–617 — Laskar, Joutel & Robutel (1993)
- [3]Measuring the Moon's Distance — NASA Goddard Space Flight Center
- [4]How Did the Moon Form? — NASA Science
- [5]Earth's Moon — NASA Science
- [6]Moon Facts — NASA Science
- [7]Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate — NASA Science
- [8]Tidal Locking — NASA Science
Ảnh: NASA/GSFC/Arizona State University — Wikimedia Commons, Public domain.
